मराठी व्याकरण: वर्णमाला

Marathi Varnamala : मराठी भाषेचा पाया असलेली मराठी वर्णमाला ही भाषेच्या लिखित आणि उच्चारित स्वरूपाची गुरुकिल्ली आहे. वर्णमाला म्हणजे काय? वर्णमाला म्हणजे अक्षरांचा संच, ज्यामध्ये स्वर आणि व्यंजने यांचा समावेश होतो, जसे की क ख ग घ आणि अ, आ, इ, ई. मराठी वर्णमालामध्ये एकूण ५२ वर्ण आहेत, ज्यामध्ये १४ स्वर (उदा., अ, आ, ॲ, ऑ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ), २ स्वरादी (अं, अः) आणि ३६ व्यंजने (ज्यात क्ष, ज्ञ सारखी संयुक्त व्यंजने समाविष्ट आहेत) येतात.

मराठी वर्णमाला मध्ये एकूण स्वरांची संख्या किती? याचे उत्तर आहे १४ स्वर, जे मराठीच्या शुद्धलेखन, उच्चार आणि वाक्यरचनेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. वर्णमाला मराठी व्याकरण हा दहावीच्या अभ्यासक्रमाचा आणि स्पर्धा परीक्षांचा (उदा., पोलिस भरती, तलाठी भरती, MPSC) महत्त्वाचा भाग आहे, कारण यावर आधारित प्रश्न नेहमी विचारले जातात. मराठी वर्णमाला व्याकरण समजून घेतल्याने विद्यार्थ्यांना शुद्धलेखन आणि उच्चारातील बारकावे समजतात, जे त्यांच्या लेखन आणि संभाषण कौशल्याला बळकटी देतात.

---

---

मराठी वर्णमाला चार्ट किंवा मराठी वर्णमाला चार्ट new डाउनलोड करून अभ्यास करणे विद्यार्थ्यांसाठी उपयुक्त ठरते, कारण यामुळे स्वर, स्वरादी आणि व्यंजनांचे वर्गीकरण सोप्या पद्धतीने समजते. नवीन मराठी वर्णमाला आणि त्याचे नियम शिकणे, विशेषतः varnmala in marathi च्या संदर्भात, मराठी भाषेची संरचना समजण्यासाठी आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, स्वरांचा उपयोग स्वतंत्र अक्षर म्हणून किंवा व्यंजनांसोबत मात्रा (उदा., स + आ = सा) म्हणून होतो, जे वर्णमाला मराठी च्या अभ्यासात महत्त्वाचे आहे.

marathi varnmala चा अभ्यास करताना, मराठी वर्णमाला चार्ट pdf ऑनलाइन उपलब्ध आहे, जे विद्यार्थ्यांना आणि शिक्षकांना वर्णमालेचे संपूर्ण स्वरूप आणि त्याचे नियम समजण्यास मदत करते. याशिवाय, varnmala marathi मधील उच्चारस्थानांचे ज्ञान (जसे की कंठ्य, तालव्य, मूर्धन्य) शब्दांचा अर्थ आणि उच्चार यांच्यातील फरक स्पष्ट करते.

varnmala चा नियमित सराव केल्यास मराठी भाषेची सौंदर्यपूर्णता आणि स्पष्टता वाढते, ज्यामुळे विद्यार्थी आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणारे उमेदवार यांना आत्मविश्वास मिळतो. मराठी वर्णमालेच्या अभ्यासाने भाषेच्या सखोल ज्ञानासोबतच सांस्कृतिक वारसाही जपला जातो.

मराठी भाषेमध्ये एकूण ५२ वर्ण (मुळाक्षरे) आहेत, ज्यांना मराठी वर्णमाला [Marathi Varnamala] म्हणतात. ही वर्णमाला भाषेच्या लिखित आणि उच्चारित स्वरूपाचा पाया आहे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये (उदा., पोलिस भरती, तलाठी भरती, MPSC) आणि दहावीच्या अभ्यासक्रमात वर्णमालेचे ज्ञान अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण यावर आधारित वाक्यरचना, शुद्धलेखन आणि उच्चार यांचे प्रश्न विचारले जातात. खालीलप्रमाणे मराठी वर्णमालेची संपूर्ण माहिती दिली आहे.

वर्णमाला: संकल्पना

वर्ण म्हणजे तोंडावाटे निघणारा मूलध्वनी. आपण बोलताना निर्माण होणारे ध्वनी हवेत विरघळू नयेत म्हणून त्यांना लिखित स्वरूपात सांकेतिक चिन्हांनी (अक्षरांनी) टिपले जाते. अक्षर म्हणजे नष्ट न होणारा ध्वनी. मराठी भाषेत एकूण ५२ वर्ण आहेत, ज्यांना वर्णमाला किंवा मुळाक्षरे असे म्हणतात. यामध्ये १४ स्वर, २ स्वरादी, ३४ व्यंजने आणि २ संयुक्त व्यंजने (क्ष, ज्ञ) यांचा समावेश होतो.

मराठी वर्णमाला

स्वर: अ, आ, ॲ, ऑ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ

स्वरादी: अं, अः

व्यंजने: क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म, य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ळ

संयुक्त व्यंजने: क्ष, ज्ञ

एकूण: १४ स्वर + २ स्वरादी + ३४ व्यंजने + २ संयुक्त व्यंजने = ५२ वर्ण

वर्णांचे प्रकार

मराठी वर्णमालेचे तीन प्रमुख प्रकार आहेत:

1. स्वर
2. स्वरादी
3. व्यंजने

१) स्वर

स्वर म्हणजे असे वर्ण ज्यांचा उच्चार कंठातील कोणत्याही अवयवाच्या साहाय्याशिवाय स्वतंत्रपणे होतो. हे वर्ण पूर्ण उच्चाराचे मानले जातात आणि त्यांचा ध्वनी एकसमान राहतो. मराठीत एकूण १४ स्वर आहेत: अ, आ, ॲ, ऑ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ.

स्वरांचा वापर

स्वरांचा उपयोग दोन प्रकारे होतो:

1. अक्षर स्वरूपात: स्वतंत्र अक्षर म्हणून (उदा., अ, आ).
2. चिन्ह स्वरूपात: व्यंजनांसोबत मात्रा म्हणून (उदा., क + आ = का).

स्वर आणि स्वरचिन्हांचे सारणी

स्वर	स्वरचिन्ह	नाव	उदाहरण	विग्रह
अ	–	ह्रस्व अ	क	क् + अ
आ	ा	दीर्घ आकार	का	क् + आ
ॲ	ॅ	अर्धचंद्र	कॅ	क् + ॲ
ऑ	ॉ	अर्धचंद्र व काना	कॉ	क् + ऑ
इ	ि	ह्रस्व इकार	कि	क् + इ
ई	ी	दीर्घ इकार	की	क् + ई
उ	ु	ह्रस्व उकार	कु	क् + उ
ऊ	ू	दीर्घ उकार	कू	क् + ऊ
ऋ	ृ	ऋकार	कृ	क् + ऋ
लृ	ृ	लृकार	क्लृ	क् + लृ
ए	े	एकमात्रा	के	क् + ए
ऐ	ै	दोनमात्रा	कै	क् + ऐ
ओ	ो	एकमात्रा व काना	को	क् + ओ
औ	ौ	दोनमात्रा व काना	कौ	क् + औ

मात्रा

मात्रा म्हणजे एखादे अक्षर उच्चारण्यासाठी लागणारा वेळेचा कालावधी. मराठी व्याकरणात मात्रांचे दोन प्रकार आहेत:

1. लघुमात्रा: कमी वेळ लागणारे स्वर (अ, इ, उ, ॲ, ऋ, लृ).
2. गुरुमात्रा: जास्त वेळ लागणारे स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, ऑ).

स्वरांचे वर्गीकरण

स्वरांचे तीन प्रकारांत वर्गीकरण केले जाते:

1. स्वरूपानुसार:
   • ह्रस्व स्वर: कमी वेळ लागणारे स्वर (उदा., अ, इ, उ, ऋ, लृ, ॲ).
   • दीर्घ स्वर: जास्त वेळ लागणारे स्वर (उदा., आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, ऑ).
   • संयुक्त स्वर: दोन स्वरांपासून बनलेले स्वर (उदा., ए = अ + इ/ई, ऐ = आ + इ/ई, ओ = अ + उ/ऊ, औ = आ + उ/ऊ).
2. उच्चारानुसार:
   • सजातीय स्वर: एकाच उच्चारस्थानातून निघणारे स्वर (उदा., अ-आ, इ-ई, उ-ऊ, ओ-औ, ए-ऐ).
   • विजातीय स्वर: भिन्न उच्चारस्थानातून निघणारे स्वर (उदा., अ-इ, उ-ए, ओ-ऋ).
3. व्युत्पत्तीनुसार:
   • सिद्ध स्वर: स्वतंत्र, मूळ स्वर (उदा., अ, इ, उ, ऋ, लृ, ॲ).
   • साधित स्वर: मूळ स्वरांपासून बनलेले स्वर (उदा., आ, ई, ऊ, ऑ, ए, ऐ, ओ, औ).

२) स्वरादी

स्वरादी म्हणजे असे वर्ण ज्यांचा उच्चार स्वरानंतर येतो. मराठीत दोन स्वरादी आहेत: अं (अनुस्वार) आणि अः (विसर्ग). यांचा उपयोग शब्दांचे उच्चार आणि अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी होतो.

स्वरादींचे प्रकार

1. अनुस्वार: स्वरानंतर येणारा खणखणीत ध्वनी, ज्याचा उच्चार नाकातून होतो (उदा., गंगा = ग + अ + अनुस्वार).
   • उदाहरण: मंगल (म + अ + अनुस्वार), संदेश (स + अ + अनुस्वार).
2. अनुनासिक: अनुस्वाराचा ओझरता उच्चार, जो नाकातून सौम्यपणे होतो (उदा., घरात = घ + अ + अनुनासिक).
   • उदाहरण: यांचे (य + अ + अनुनासिक), जेंव्हा (ज + ए + अनुनासिक).
3. विसर्ग: स्वरानंतर हलका श्वास सोडताना होणारा उच्चार, ज्याचे चिन्ह दोन टिंबे (:) आहे (उदा., स्वतः = स्व + अ + विसर्ग).
   • उदाहरण: दुःख (दु + अ + विसर्ग), नि:स्वार्थ (नि + अ + विसर्ग).

टीप: ॲ आणि ऑ हे स्वर आहेत, स्वरादी नाहीत. स्वरादी फक्त अं आणि अः आहेत.

३) व्यंजने

व्यंजने म्हणजे असे वर्ण ज्यांचा उच्चार कंठ, तालू, मूर्धा, दात, ओठ यांसारख्या अवयवांच्या साहाय्याने होतो आणि ज्यांना पूर्ण उच्चारासाठी स्वरांची गरज असते. मराठीत एकूण ३६ व्यंजने आहेत, ज्यामध्ये ३४ सामान्य व्यंजने आणि २ संयुक्त व्यंजने (क्ष, ज्ञ) यांचा समावेश होतो.

व्यंजनांचे प्रकार

1. स्पर्श व्यंजने (२५):

   हे वर्ण उच्चारताना जीभ तोंडातील अवयवांना (कंठ, तालू, मूर्धा, दात, ओठ) स्पर्श करते. यांना स्फोट व्यंजने किंवा वर्गीय व्यंजने असेही म्हणतात.

   वर्ण: क, ख, ग, घ, ङ, च, छ, ज, झ, ञ, ट, ठ, ड, ढ, ण, त, थ, द, ध, न, प, फ, ब, भ, म.

   वर्गीकरण:

   • कठोर व्यंजने: जोराने उच्चारले जाणारे (उदा., क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ).
     • उदाहरण: काप (क), फळ (फ).
   • मृदू व्यंजने: सौम्य उच्चाराचे (उदा., ग, घ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, ब, भ).
     • उदाहरण: गाय (ग), भात (भ).
   • अनुनासिक व्यंजने: नाकातून उच्चारले जाणारे (उदा., ङ, ञ, ण, न, म).
     • उदाहरण: माणूस (म), पाणी (न).
2. अर्धस्वर व्यंजने (४):

   यांचा उच्चार स्वरांसारखा असतो, म्हणून यांना अर्धस्वर म्हणतात (य, र, ल, व).

   • उदाहरण: यमुना (य), रात्र (र), लता (ल), वारा (व).
3. उष्मा/घर्षक व्यंजने (३):

   उच्चारताना घर्षणामुळे उष्णता निर्माण होते (श, ष, स).

   • उदाहरण: शाळा (श), षट्कोन (ष), सूर्य (स).
4. महाप्राण व्यंजने:

   उच्चारताना फुफ्फुसातून हवा जोराने बाहेर टाकली जाते (उदा., ह, ख, घ, छ, झ, ठ, ढ, थ, ध, फ, भ, श, ष, स).

   • उदाहरण: हवा (ह), खण (ख), भय (भ).

   अल्पप्राण व्यंजने: कमी जोराने उच्चारले जाणारे (उदा., क, ग, च, ज, ट, ड, त, द, प, ब, म, य, र, ल, व, ळ).

   • उदाहरण: गणेश (ग), चमक (च).
5. स्वतंत्र व्यंजन (१):

   ळ हा मराठीचा स्वतंत्र वर्ण आहे, जो संस्कृत किंवा इतर भाषांतून घेतलेला नाही.

   • उदाहरण: बाळ, कमळ, काळ.
6. संयुक्त व्यंजने (२):

   दोन किंवा अधिक व्यंजनांपासून बनलेले वर्ण (क्ष = क् + ष्, ज्ञ = ज् + ञ्).

   • उदाहरण: क्षेत्र (क्ष), ज्ञान (ज्ञ).

Marathi Varnamala : व्यंजनांचे उच्चारस्थानानुसार वर्गीकरण

1. कंठ्य वर्ण: कंठातून निघणारे (उदा., अ, आ, ॲ, ऑ, क, ख, ग, घ, ङ, ह, अं, अः).
   • उदाहरण: गणपती (ग), हात (ह).
2. तालव्य वर्ण: तालूला जिभेचा स्पर्श होऊन निघणारे (उदा., इ, ई, च, छ, ज, झ, ञ, य, श).
   • उदाहरण: चंद्र (च), यश (य).
3. मूर्धन्य वर्ण: मूर्धेला जिभेचा स्पर्श होऊन निघणारे (उदा., ऋ, ट, ठ, ड, ढ, ण, र, ष, ळ).
   • उदाहरण: रात्री (र), टाक (ट).
4. दंत्य वर्ण: दातांना जिभेचा स्पर्श होऊन निघणारे (उदा., लृ, त, थ, द, ध, न, ल, स).
   • उदाहरण: लसण (ल), सागर (स).
5. ओष्ठ्य वर्ण: ओठांचा उपयोग करून निघणारे (उदा., उ, ऊ, प, फ, ब, भ, म).
   • उदाहरण: पाणी (प), माती (म).
6. दंतौष्ठ्य वर्ण: दात आणि ओठांचा स्पर्श होऊन निघणारे (उदा., व).
   • उदाहरण: वन (व).
7. कंठतालव्य वर्ण: कंठ आणि तालूतून निघणारे (उदा., ए, ऐ).
   • उदाहरण: एकता (ए), कैलास (ऐ).
8. कंठौष्ठ्य वर्ण: कंठ आणि ओठांतून निघणारे (उदा., ओ, औ).
   • उदाहरण: ओसाड (ओ), औदुंबर (औ).
9. दंततालव्य वर्ण: दात आणि तालूच्या मधल्या भागातून निघणारे (उदा., च, छ, ज, झ यांना ‘अ’ लावून).
   • उदाहरण: चमक (च), जाण (ज).

तालव्य आणि दंततालव्य यांच्यातील फरक

तालव्य: च, छ, ज, झ यांना ‘य’ लावून उच्चारले जाते (उदा., च्या, ज्या, झ्या).

• उदाहरण: च्यवनप्राश (च्य), ज्योत (ज्य).

दंततालव्य: च, छ, ज, झ यांना ‘अ’ लावून, ‘य’ न लावता उच्चारले जाते (उदा., चमचम, जाण).

• उदाहरण: चमक (च), जावई (ज).

अनुस्वार आणि परसवर्ण

अनुस्वार असलेल्या अक्षराच्या पुढील अक्षराच्या गटातील अनुनासिक परसवर्ण म्हणून वापरले जाते.

अनुस्वार युक्त अक्षर	पुढील अक्षर	परसवर्ण	उदाहरण
रंग	ग	ङ	रङ्ग
चिंच	च	ञ	चिञ्च
तंटा	ट	ण	तण्टा
भिंत	त	न	भिन्त
आंबा	ब	म	आम्बा

अर्थभेदासाठी परसवर्ण:

तत्सम शब्द (अर्थ)	परसवर्ण (अर्थ)
वेदांत (वेदांमध्ये)	वेदान्त (वेदांचा शेवट)
सुखांत (सुखामध्ये)	सुखान्त (सुखाचा शेवट)
स्वरांत (स्वरामध्ये)	स्वरान्त (शेवटचा स्वर)
शालांत (शाळेमध्ये)	शालान्त (शाळेचा शेवट)

अनुस्वार आणि श्रृती

अनुस्वारानंतर य, र, व, ल, श, ष, स, ह, ळ, ज्ञ येत असल्यास अनुस्वाराचा उच्चार बदलतो:

1. ‘य’ नंतर: अनुस्वार ‘य’ चे द्वित्व बनवतो (उदा., संयम = संय्यम).
2. ‘ल’ नंतर: अनुस्वार ‘ल’ चे द्वित्व बनवतो (उदा., संलग्न = संल्लग्न).
3. ‘र, व, श, ष, स, ह, ळ, ज्ञ’ नंतर: अनुस्वार ‘व’ सारखा उच्चारला जातो (उदा., संवाद = संव्वाद, सिंह = सिंव्ह).

मराठी व्याकरण – विरामचिन्हे व त्याचे प्रकार

Marathi Varnamala स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून

स्पर्धा परीक्षांमध्ये (उदा., पोलिस भरती, तलाठी भरती, MPSC) वर्णमालेचा वापर शुद्धलेखन, उच्चार आणि वाक्यरचनेसाठी तपासला जातो. खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• शुद्धलेखन: अनुस्वार, विसर्ग आणि परसवर्ण यांचा योग्य वापर आवश्यक आहे.
• उच्चार: स्वर आणि व्यंजनांचे उच्चारस्थान समजणे उपयुक्त आहे.
• सराव: मराठी वृत्तपत्रे, व्याकरण पुस्तके आणि प्रश्नपत्रिका यांचा अभ्यास करा.

निष्कर्ष

मराठी वर्णमाला ही भाषेचा पाया आहे. ती समजून घेतल्याने शुद्धलेखन, उच्चार आणि वाक्यरचना सुधारते, जे स्पर्धा परीक्षांमध्ये आणि दहावीच्या अभ्यासात उपयुक्त आहे. नियमित सराव आणि मराठी व्याकरणाच्या पुस्तकांचा अभ्यास करून तुम्ही वर्णमालेचा अचूक वापर करू शकाल.

---

---

Vidarbha Academy App वर तुम्ही Live क्लास करू शकता : Download App 

सरकारी नोकरीच्या शोधात आहात का? मग दररोजचे NMK 2025 अपडेट्स, नवीन MajhiNaukri जाहिराती, आणि अधिकृत MahaSarkar संकेतस्थळावरील भरती माहिती मिळवण्यासाठी आमच्या या पेज ला नक्की भेट द्या. MahaRojgar च्या माध्यमातून ताज्या नोकरी संधी, MahaBharti वरील चालू भरती माहिती आणि Free Job Alert वर मोफत नोकरी सूचना मिळवा. योग्य संधी गमावू नका — प्रत्येक अपडेट तुमच्या करिअरसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.

---

SEO टॅग्स

मराठी वर्णमाला, स्वर आणि व्यंजने, मराठी व्याकरण, स्पर्धा परीक्षा, दहावी मराठी, पोलिस भरती, तलाठी भरती, MPSC तयारी, मराठी वर्णमाला नोट्स, स्वरादी, Marathi Grammar, Marathi Varnamala, Swar Vyanjan, Competitive Exam Marathi, 10th Marathi Syllabus