मराठी व्याकरण – विरामचिन्हे व त्याचे प्रकार

विरामचिन्हे ही मराठी भाषेतील लिखित रचनेचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहेत. ती वाक्यांना स्पष्टता, अर्थपूर्णता आणि भावनिक प्रभाव प्रदान करतात. दहावीच्या विद्यार्थ्यांना आणि स्पर्धा परीक्षेची (उदा., पोलिस भरती, तलाठी भरती, MPSC) तयारी करणाऱ्यांना विरामचिन्हांचा योग्य वापर समजणे आवश्यक आहे, कारण यांचा वापर पत्रलेखन, निबंधलेखन आणि भाषांतरात गुण मिळवण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. खालीलप्रमाणे सर्व प्रमुख विरामचिन्हांचे प्रकार, त्यांचा उपयोग आणि नवीन उदाहरणे दिली आहेत.

---

---

१. विरामचिन्हाचे नाव: पूर्णविराम

चिन्ह: .

केव्हा वापरतात: पूर्णविरामाचा उपयोग एखादे विधान किंवा वाक्य पूर्णपणे समाप्त झाले आहे हे दर्शविण्यासाठी केला जातो. जेव्हा वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो आणि त्यानंतर नवीन स्वतंत्र वाक्य सुरू होते, तेव्हा पूर्णविराम वापरला जातो. तसेच, शब्दांचा संक्षेप दर्शविण्यासाठी आद्याक्षरांपूर्वी पूर्णविरामाचा वापर होतो, ज्यामुळे व्यक्ती, संस्था किंवा संज्ञेची ओळख स्पष्ट होते.

उदाहरण:

• मी रोज सकाळी उद्यानात फिरायला जातो.
• डॉ. रा. श. जोशी हे प्रसिद्ध वैद्य आहेत.

स्पष्टीकरण: पूर्णविरामामुळे वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो आणि वाचकाला एका वाक्याचा शेवट आणि दुसऱ्या वाक्याची सुरुवात स्पष्टपणे समजते. संक्षेपात आद्याक्षरांपूर्वी पूर्णविराम वापरल्याने नाव किंवा संज्ञा स्पष्ट होते. स्पर्धा परीक्षेत, विशेषत: पत्रलेखन आणि निबंधात, पूर्णविरामाचा योग्य वापर तपासला जातो.

२. विरामचिन्हाचे नाव: अर्धविराम

चिन्ह: ;

केव्हा वापरतात: आर्धविरामाचा उपयोग दोन छोटी आणि स्वतंत्र वाक्ये, जी उभयान्वयी अव्ययांनी (उदा., पण, तरी, कारण) परस्परसंबंधित असतात, ती जोडण्यासाठी केला जातो. हे चिन्ह पूर्णविरामापेक्षा कमी आणि स्वल्पविरामापेक्षा जास्त थांबा दर्शविते, ज्यामुळे वाक्यांचा प्रवाह टिकून राहतो आणि त्यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.

उदाहरण:

• आकाशात ढग जमले होते; तरी पाऊस पडला नाही.
• मी अभ्यास करत होतो; माझा भाऊ खेळत होता.

स्पष्टीकरण: अर्धविराम दोन परस्परसंबंधित वाक्यांना जोडतो, ज्यामुळे वाक्यांचा अर्थ आणि त्यांचा संदर्भ स्पष्ट होतो. स्पर्धा परीक्षेत अर्धविरामाचा वापर वाक्यरचनेत संतुलन आणि स्पष्टता राखण्यासाठी तपासला जातो.

३. विरामचिन्हाचे नाव: स्वल्पविराम

चिन्ह: ,

केव्हा वापरतात: स्वल्पविरामाचा उपयोग वाक्यातील समान शब्द, शब्दसमूह किंवा वाक्यांशांना वेगळे करून त्यांना निराळे दाखवण्यासाठी केला जातो. तसेच, एकाच वाक्यात दोन किंवा अधिक शब्द किंवा वाक्यांश येत असल्यास त्यांना स्पष्टपणे वेगळे करण्यासाठी स्वल्पविराम वापरला जातो. यामुळे वाक्याची रचना सुबोध आणि व्यवस्थित होते.

उदाहरण:

• माझ्या खोलीत पुस्तके, वह्या, पेन आणि पाण्याची बाटली आहे.
• प्रिया, जी माझी बहीण आहे, गाणे शिकत आहे.

स्पष्टीकरण: स्वल्पविराम यादीतील शब्द किंवा वाक्यांश वेगळे करतो, ज्यामुळे वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होतो. दुसऱ्या उदाहरणात, अतिरिक्त माहिती देणारा वाक्यांश वेगळा करण्यासाठी स्वल्पविराम वापरला आहे. स्पर्धा परीक्षेत यादी किंवा अतिरिक्त माहिती स्पष्ट करण्यासाठी स्वल्पविरामाचा योग्य वापर तपासला जातो.

४. विरामचिन्हाचे नाव: अपूर्णविराम

चिन्ह: :

केव्हा वापरतात: अपूर्णविरामाचा उपयोग वाक्याच्या शेवटी तपशील, यादी किंवा स्पष्टीकरण देण्यासाठी केला जातो. जेव्हा वाक्याचा मुख्य भाग पूर्ण होतो आणि त्यानंतर त्याच्याशी संबंधित यादी किंवा माहिती जोडायची असते, तेव्हा अपूर्णविराम वापरला जातो.

उदाहरण:

• पुढील विषय परीक्षेत येणार आहेत: मराठी, गणित, विज्ञान.
• खालील विद्यार्थ्यांना सन्मानित करण्यात आले: संजय, माया, रोहन.

स्पष्टीकरण: अपूर्णविरामामुळे यादी किंवा तपशील व्यवस्थित आणि स्पष्टपणे दर्शविला जातो. स्पर्धा परीक्षेत, विशेषत: अहवाललेखन किंवा पत्रलेखनात, यादी सादर करण्यासाठी अपूर्णविरामाचा वापर महत्त्वाचा आहे.

५. विरामचिन्हाचे नाव: प्रश्नचिन्ह

चिन्ह: ?

केव्हा वापरतात: प्रश्नचिन्हाचा उपयोग प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी केला जातो. जेव्हा वाक्य एखादा प्रश्न विचारते, तेव्हा त्याचा अर्थ आणि भावना स्पष्ट करण्यासाठी प्रश्नचिन्ह वापरले जाते.

उदाहरण:

• तू आज शाळेत का गेला नाहीस?
• ही बॅग कोणाची आहे?

स्पष्टीकरण: प्रश्नचिन्हामुळे वाक्य प्रश्नार्थी आहे हे स्पष्ट होते आणि वाचकाला प्रश्नाचा भाव समजतो. स्पर्धा परीक्षेत संवाद लेखनात किंवा प्रश्नार्थी वाक्यांच्या रचनेत प्रश्नचिन्हाचा योग्य वापर तपासला जातो.

६. विरामचिन्हाचे नाव: उद्गारवाचक चिन्ह

चिन्ह: !

केव्हा वापरतात: उद्गारवाचक चिन्हाचा उपयोग उत्कट भावना, जसे की आनंद, आश्चर्य, दुखः किंवा राग, व्यक्त करणाऱ्या शब्द किंवा वाक्याच्या शेवटी केला जातो. हे चिन्ह भावनांना तीव्रता आणि प्रभाव प्रदान करते.

उदाहरण:

• अहो! किती अप्रतिम फुले आहेत!
• अरेरे! माझा प्रकल्प हरवला!

स्पष्टीकरण: उद्गारवाचक चिन्ह वाक्यातील तीव्र भावना प्रभावीपणे व्यक्त करते. स्पर्धा परीक्षेत कथनात्मक लेखन, संवाद किंवा निबंधात भावना व्यक्त करण्यासाठी याचा वापर महत्त्वाचा आहे.

७. विरामचिन्हाचे नाव: अवतरण चिन्ह

चिन्ह: “ ”

केव्हा वापरतात: अवतरण चिन्हांचा उपयोग एखाद्या वाक्यावर किंवा शब्दावर जोर देण्यासाठी किंवा एखाद्या व्यक्तीचे तोंडचे शब्द जसेच्या तसे दर्शविण्यासाठी केला जातो. तसेच, म्हणी, कोट्स किंवा विशेष शब्द दर्शविण्यासाठीही याचा वापर होतो.

उदाहरण:

• आई म्हणाली, “उद्या लवकर उठायचे आहे.”
• “सत्यमेव जयते” ही भारताची ब्रीदवाक्य आहे.

स्पष्टीकरण: अवतरण चिन्हांमुळे थेट संवाद, म्हणी किंवा विशेष शब्द वेगळे आणि स्पष्ट दिसतात. स्पर्धा परीक्षेत संवाद लेखन, निबंध किंवा भाषांतरात अवतरण चिन्हांचा योग्य वापर तपासला जातो.

८. विरामचिन्हाचे नाव: संयोगचिन्ह

चिन्ह: –

केव्हा वापरतात: संयोगचिन्हाचा उपयोग दोन शब्द किंवा वाक्यांश जोडण्यासाठी केला जातो, ज्यामुळे त्यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. तसेच, ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास त्याचा वापर केला जातो, जेणेकरून शब्दाचा अर्थ पूर्ण होईल.

उदाहरण:

• पुणे–मुंबई रेल्वे सेवा जलद आहे.
• शालेय–स्पर्धा उद्या होणार आहे.

स्पष्टीकरण: संयोगचिन्ह दोन शब्द किंवा वाक्यांश यांच्यातील संबंध दर्शविते आणि लेखनात सातत्य राखते. स्पर्धा परीक्षेत औपचारिक लेखनात, विशेषत: अहवाल किंवा पत्रलेखनात, याचा वापर तपासला जातो.

९. विरामचिन्हाचे नाव: अपसार चिन्ह

चिन्ह: –

केव्हा वापरतात: अपसार चिन्हाचा उपयोग बोलता बोलता विचारमालिका तुटल्यास किंवा वाक्यात थांबा दर्शवण्यासाठी केला जातो. तसेच, एखाद्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी किंवा अतिरिक्त माहिती जोडण्यासाठी याचा वापर होतो.

उदाहरण:

• मी बाजारात गेलो, पण– तिथे खूप गर्दी होती.
• ती खूप मेहनती आहे– तिने पहिला क्रमांक मिळवला.

स्पष्टीकरण: अपसार चिन्ह वाक्यातील थांबा किंवा विचारमालिकेतील खंड दर्शविते. दुसऱ्या उदाहरणात, स्पष्टीकरण देण्यासाठी याचा वापर झाला आहे. स्पर्धा परीक्षेत संवादात्मक लेखनात भावना किंवा थांबा दर्शविण्यासाठी याचा वापर होतो.

१०. विरामचिन्हाचे नाव: अवग्रह

चिन्ह: ऽऽ

केव्हा वापरतात: अवग्रह चिन्हाचा उपयोग एखाद्या वर्णाचा किंवा अक्षराचा दीर्घ (लांब) उच्चार दर्शविण्यासाठी केला जातो. हे चिन्ह विशेषत: कविता, नाट्य लेखन किंवा भावनिक उच्चार व्यक्त करताना वापरले जाते, ज्यामुळे शब्दाचा भाव किंवा ध्वनी दीर्घ आणि प्रभावी वाटतो.

उदाहरण:

• हायऽऽ! किती सुंदर दृश्य आहे.
• आऽऽ! मला खूप दुखत आहे.

स्पष्टीकरण: अवग्रह चिन्ह शब्दाच्या उच्चाराला दीर्घ आणि भावनिक बनवते, ज्यामुळे वाक्यातील भावना अधिक तीव्रपणे व्यक्त होते. स्पर्धा परीक्षेत, विशेषत: कविता किंवा संवाद लेखनात, याचा वापर भावनिक प्रभाव वाढवण्यासाठी तपासला जाऊ शकतो.

११. विरामचिन्हाचे नाव: काकपद

चिन्ह: ^

केव्हा वापरतात: काकपद चिन्हाचा उपयोग लेखन करताना एखादा राहिलेला शब्द किंवा वाक्यांश टाकण्यासाठी खूण करण्यासाठी केला जातो. हे चिन्ह विशेषत: हस्तलिखित किंवा ड्राफ्ट लेखनात वापरले जाते, जेथे लेखकाला नंतर शब्द किंवा वाक्य जोडायचे असतात.

उदाहरण:

• मी रोज ^ फिरायला जातो.
• ती ^ गाणे गाते.

स्पष्टीकरण: काकपद चिन्ह लेखनातील त्रुटी दुरुस्त करण्यासाठी किंवा राहिलेला शब्द जोडण्यासाठी उपयुक्त आहे. स्पर्धा परीक्षेत, विशेषत: हस्तलिखित उत्तरपत्रिकेत, याचा वापर त्रुटी दुरुस्तीसाठी तपासला जाऊ शकतो.

Read This : Marathi Varnamala | मराठी वर्णमाला। मुळाक्षरे। व्यंजन।स्वर | 52 वर्ण संपूर्ण माहिती

विरामचिन्हांचे महत्त्व

1. स्पष्टता: विरामचिन्हांमुळे वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होतो. उदा., “जा, पण सावध जा” आणि “जा पण सावध जा” यांचा अर्थ स्वल्पविरामामुळे वेगळा आहे.
2. भावना: प्रश्नचिन्ह आणि उद्गारवाचक चिन्ह वाक्यातील भावना प्रभावीपणे व्यक्त करतात.
3. रचना: स्वल्पविराम, आर्धविराम आणि अपूर्णविराम यांसारखी चिन्हे वाक्याची रचना व्यवस्थित ठेवतात.
4. वाचन सुलभता: योग्य विरामचिन्हांमुळे वाचकाला वाक्य समजणे सोपे जाते.

स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून मराठी व्याकरण – विरामचिन्हे व त्याचे प्रकार

स्पर्धा परीक्षांमध्ये (उदा., पोलिस भरती, तलाठी भरती, MPSC) पत्रलेखन, निबंधलेखन आणि भाषांतर यांसारख्या लेखी परीक्षांमध्ये विरामचिन्हांचा योग्य वापर तपासला जातो. चुकीचा वापर केल्यास गुण कमी होऊ शकतात. त्यामुळे खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• प्रत्येक विरामचिन्हाचा नियम आणि उपयोग नीट समजून घ्या.
• सरावासाठी वेगवेगळ्या वाक्यांमध्ये विरामचिन्हांचा वापर करा.
• मराठी वृत्तपत्रे, पुस्तके आणि अधिकृत दस्तऐवज वाचून विरामचिन्हांचा वापर शिका.

निष्कर्ष

विरामचिन्हे ही मराठी व्याकरणातील छोटी पण अत्यंत महत्त्वाची साधने आहेत. ती लेखनाला स्पष्टता, सौंदर्य आणि प्रभावीपणा प्रदान करतात. दहावीच्या विद्यार्थ्यांनी आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्यांनी यांचा योग्य वापर शिकणे आणि सराव करणे आवश्यक आहे. नियमित अभ्यास, सजगता आणि मराठी भाषेच्या समृद्धीप्रती आदर यामुळे तुम्ही विरामचिन्हांचा वापर अचूकपणे करू शकाल आणि मराठी भाषेची सुंदरता टिकवण्यात हातभार लावाल!

---

---

Vidarbha Academy App वर तुम्ही Live क्लास करू शकता : Download App 

सरकारी नोकरीच्या शोधात आहात का? मग दररोजचे NMK 2025 अपडेट्स, नवीन MajhiNaukri जाहिराती, आणि अधिकृत MahaSarkar संकेतस्थळावरील भरती माहिती मिळवण्यासाठी आमच्या या पेज ला नक्की भेट द्या. MahaRojgar च्या माध्यमातून ताज्या नोकरी संधी, MahaBharti वरील चालू भरती माहिती आणि Free Job Alert वर मोफत नोकरी सूचना मिळवा. योग्य संधी गमावू नका — प्रत्येक अपडेट तुमच्या करिअरसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.

---